Фарҳанг ва ҳунарҳои милллӣ аркони ҳуҷҷати ифтихори миллат

фарханги милли

Адибаи Хуҷандӣ

Дар паёми анъанавии Пешвои миллат, Президенти Тоҷикистон асосгузори давлати навини миллати тоҷик мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соли 2018 соли эҳёи ҳунарҳои мардумӣ эълон шудааст. Чи сабаб шуд, ки маҳз сарвари давлат ба ин масъала рӯ оварда онро чун як масъалаи муҳим мавриди таваҷҷӯҳи андеша ва амали ҷомеъа вогузор намояд ва барои  амалӣ шудани ин ҳадаф маҳз як солро махсуси чорабиниҳоиӣ ҷиддӣ дар ин раванд қарор бидиҳад? Албатта пеш аз ҳама ба коми фаромӯшӣ рафтани зеботарин ва беҳтарин ҳунарҳои нозуку нафиси миллӣ, санъат ва ҳатто  равандҳои таърихи миллат аст. Ҳунарҳои миллӣ яке аз рукнҳоест, ки миллати моро муаррифӣ мекунад, арҷ мегузорад ва тарҷеҳ медиҳад. Дар мавриди санъат ва ҳунар адиби файласуфи шаҳири рус Виссарион Григоревич Белинский  фармудааст, ки  “ Шахси беҳунар чун ҷисми беҷон аст” Яъне ҳунар мисли ҷон барои инсон муҳим аст. Ҳунарҳои миллӣ яке аз рукнҳои асосии шинохти миллат аст. Хосияти аввалини ва ҳуҷҷати аввалини миллат агар забони ӯ бошад аркони дигари хосияту нишони миллат зоҳиру симо, ва либосу ороиш, тарзи зист фарҳангу ҳунарҳои миллиест, ки танҳо хоси ӯст.

           Миллати тоҷик яке аз қадимтарин миллатҳои соҳиби тамаддуни фарҳангиву илмӣ дар олам маҳсуб мешавад. Агар давлатҳои муттараққии олам бо роҳи тиру туфанг ва лашкаркашиву рабудан кишварҳои оламро аз худ карда бошанд миллати тоҷик бо илму адаб ва фарҳангу маданият оламгир шудааст, ки инро аз ҳар саҳифаи таърихи забарҷадияш бо санаду бурҳону далел исбот кардан мумкин аст. Санъати меъморӣ, фарҳанги шаҳрсозиву  шаҳрдорӣ, рушду равнақи саноат, озодагиву оростагӣ барои миллати мо хусусиятҳои маврусиест ки аз ниёгони қадим то мо расидааст, мо ҳақ надорем ин фарҳангу маданият ин адабу ашрофият ва ин санъату ҳунари хосро фаромӯш кунем. Батлер Семуел гуфтааст, ки  “ Ҳар офаридаи халқ, мисли адабиёт, санъати мусиқиву рассомӣ, ва дигар ҳунарҳои зебо  шиносномаест ”, ки ҳақиқати ӯро муаррифӣ мекунад. («Любое человеческое творение, будь то литература, музыка или живопись, — это всегда автопортрет”.)  Дар ҳақиқат ҳам бидуни ном бурдани миллат бидуни ёдовар шудан ва шинос кардани миллати худ, ҳар шахсро аз рӯи сарулибос, сурат ва фарҳангу маданияташ шинохтан мумкин аст.

               Эстетикаи либоспӯшии халқи тоҷик аз қадимулайём ашрофона ва хос буд. Либоспӯшии ҳар маҳал дар Тоҷикистон фарқ мекард, масалан тарзи ороиши либоси мардуми ҷануби Тоҷикистон аз мардуми шимоли Тоҷикистон фарқ мекунад.Мардуми ҷануби Тоҷикистон бештар дар либоси худ ороиши гулдӯзиро ба кор мебаранд, ки “чакан” ном дорад. Аммо дар шимоли Тоҷикистон хусусан дар Хуҷанд асосан атласу адрас ва ороиши камзӯлу камзӯлчаҳои зардӯзӣ, тоқиҳои зардӯзӣ ва гулдӯзӣ, ороиши пироҳанҳо бо ҷиҳакҳои гулдӯзиву зардӯзӣ. Масалан халқи мо дар хонавода ва ҳангоми кор либосҳо аз матоъҳои миллии пахтагин ба мисли чит, карбос, алвон мепӯшиданд, ки бисёр роҳатбахш ва барои саломатӣ муҳим буда, ҳамчунин зебову хушранг ва нафису нозук буд. Ин матоъҳоро барои он либосҳое интихоб мекарданд, ки ҳамарӯз мепӯшиданд. Дар иду меҳмонӣ ва ҷашнҳо бошад мардон ҷомаҳои зирагиву беқасаб, лас ва ҷомаҳои махмалӣ зардӯзӣ, ки матоъҳои аксаран якранг ё сиёҳусапед аст, мепӯшиданду бонувон бошанд либосҳои ҳарири абрешимин ба мисли “атлас”,” адрас”, “шоҳӣ”, “гулоб”, “табор” ба бар мекарданд. Ин либосҳо аз абрешим омода мешуд ва  либосҳои идона ба ҳисоб мерафт. Дар хонавода аксаран либосҳои озодаву сода ва мувофиқ ба бар мекарданд дар идҳо бошад либосҳои фохир ва ороста интихоб мешуд. Масалан бонувон дар хонавода  сарбандҳои оддӣ ва тоқиҳои гулдӯзӣ мепӯшиданд аммо дар идҳову меҳмониҳо рӯймоли абрешимии ҳариру зебо мепӯшиданд, ки  бо номи  “рӯймоли ғиҷим” машҳур аст. Ин рӯймоли сапеду зеборо арӯсон рӯзи тӯяшон ба сар мекарданд. Тоқиҳо ки бо номи  “тоқии ироқӣ”, “чоргул” ва “баҳор”  маъруф буд, духтарону бонувон медӯхтанд ва дар бозорҳо ба фурӯш мерафту харидорони зиёд дошт. То солиҳои 1990 дар шаҳри Хуҷанд арӯсон то фарзанддор шудан тоқии зардӯзӣ ба сар мекарданд ва ин маънои онро дошт, ки иин борну арӯси нав аст. Бонувон тоқиҳоро вобаста ба синну сол харидорӣ мекарданд. Масалан духтарҳо тоқиҳои сафед ё сабзи гулдӯзӣ мепӯшиданд, тоқии зардӯзиро фақат арӯсон мепӯшиданд. Духтарон фақат баъди арӯс шудан ҳуқуқи тоқии зардӯзӣ пӯшиданро пайдо мекарданд. Духтарон содаву озодаву зебо ҳамеша мегаштанд аммо танҳо баъди арӯс шудан ба ороиши мӯву рӯ бо сурмаву ғозаву атру упо ҳақ доштанд. Ин аст, ки бо як дидан духтарон аз арӯсон фарқ мекарданд. Ҳар либос ҳар ороиш маънои худро дошт. Тоқиҳои занони миёнасол аз тоқии духтарон ва  арӯсон ба куллӣ фарқ мекард. Тоқии онҳо аз матоъи духобаи сабз ё “гӯламоқ” (яъне ҳамранги хишт) ё ранги сиёҳ сохта шуда зардӯзияш низ бо сангҳои сурху зарди баланд набуда бо рангҳои сапеду сабз ва сиёҳу хокистарӣ бештар оро дода мешуд, ки бо ҳамин нишонаҳои синну соли бонуро напурсида медонистанд.

   Бонувон либосҳоро бо шерозаҳое, ки худашон мебофтанд ороиш медоданд, ки номаш дар вилояти суғд  “бандак”, “шероза” ва “ҷиҳак” машҳур аст. Шерозаҳоро аксаран ҳамрангу монанд ба тоқии худ медӯхтанд. Либосҳои миллӣ, ҳунарҳои миллии халқи мо ҳамеша дар ҷараёни тараққиёту навшавӣ қарор дошт.

           Либосҳои атласу камзӯлҳои зардӯзӣ, либосҳои нафису ҳарири дигарро ки дар байни халқ бо номи “шоҳӣ” маъруф аст аввало танҳо шоҳ ва аҳли оилаи ӯ мепӯшиданду бас, ба дигарон иҷозат дода намешуд, ки ин гуна либосҳои зебову ороста  ва қимматбаҳо ба бар кунанд баъдҳо дар байни халқ коргоҳҳое пайдо шуданд, ки ин гуна матоъҳоро истеҳсол мекарданду мардум аз ин гуна матоъҳои қиммат вобаста ба аҳволи иҷтимоии худ харидорӣ мекарданд.

 Матоъ, тарзи ороиш ва дӯхти пироҳанҳои тоҷикӣ дар олам аз ҳама беҳтарин аст, бо рангҳои рӯшану шод, бо ороишоити тиллорангу нуқрагун сабзу сурху зарди дурахшон оростани пироҳанҳо ба инсон рӯҳияи идонаву хушбахтӣ мебахшад. Гузаштагони мо ҳаргиз либоси сиёҳу кабуд ё хокистариро хуш надоштанд, онҳо ин гуна рангҳоро дар либос фақат рӯзҳои сӯгворӣ мепӯшиданд бо дидани занони сиёҳпӯш зуд фаҳмида мешуд, ки ин хонум сӯгвор аст ва ҳамдардӣ мекарданд. Албатта имкони ёдоварӣ аз таърихи фарҳанги либоспӯшиву зебоипарастии мардуми тоҷик дар имкони ин мақола нест , аммо мо бояд аз таърихи фарҳанги миллати худ бештар бидонем, ки заминаи имрӯзу фардои мост.

           Сабаби дигари ба фарҳанги миллӣ рӯ овардани Пешвои муаззами миллати мо Президенти Тоҷикистон мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон рушду тараққӣ додани саноат ва истеҳсолот низ ҳаст. Тоҷикистон кишваре мебошад, ки дороиҳои табии он  ақли донишвар мехоҳад. Тараққиёти кишвар на аз масоҳат ҳатто на аз сарватҳои зеризаминии он вобаста аст, танҳо бо илму дониш тараққиёту пешрафт муяссар мешавад, ки инро таърих борҳо исбот кардааст. Масалан Англия як мамлакати кӯчак дар ҷои номувофиқу номусоиди ҷуғрофист, аммо  ду ё се  аср пеш  мардуми ангилис бо илму дониши хеш ҷойҳои қадамнарасидаи оламро кашф карданд аз тамоми олам сарватҳои зеризаминиродарёфтанду аз худ карданд, албатта бо зӯрӣ ҳам бисёр кишварҳои аз ҷиҳати табии  сарватманди оламро забт карданд, сарчашмаи ин ҳама дониш буд. Дар Англия одами бесаводу ноогоҳ ва бемаданият шояд вуҷуд надошт.

      Бо инкор кардан, бад дидан ва бад гуфтани халқҳои олам ба ҷое касе намерасад, баракс ин нишони бефарҳангии маҳз хоҳад буд. Танҳо омӯхтани таҷриба ва илм ва фарҳанги мардуми олам, гиромӣ ва пос доштани фарҳангу илм маданият ва адаби миллии худ боиси тараққиёти шахсиву фардӣ ва ҷомеъаву миллату давлат хоҳад буд. Масалан мардуми Аврупо фарҳанги шарқро омӯхтанд, аз худ карданд ва дар рӯзгори худ ба манфиати худ ҷорӣ карданд. Давлатҳои Амрико, Россия, Япония, Хитой аз он ҷиҳат мамлакатҳои мутараққи ҳастанд , ки кашфиётҳои андешаҳои олимони оламро дар амал татбиқ карданд. Мамлакатҳои қафомонда барои он қафомонда ҳастанд, ки бо ҷаҳолату хурофот ба аҳли илму адаб ва санъат бадӣ карданд ва монеаи тараққиёту пешрафти кишвари худ шуданд.

    Агар ҳар Паёмии анъанавии Пешвои муаззами миллат Президенти ҷумҳурии Тоҷикистонмӯҳтарам  Эмолмалӣ  Раҳмонро омӯхта дар амал татбиқ кунем ба манфиати халқу миллат ва давлат ва худи мо хоҳад буд. Айб аст, ки кишвари мо пахтаи беҳтарину хушсифатро истеҳсол кунаду мо бо нархҳои гарон либосҳои синтетикиро аз Туркия, Чин ва Қирғизистон оварда бо арзиши даҳчанд гарон ба халқи худ бифурӯшем. Мо метавонем бо омӯхтану баланд бардоштани сатҳи саводи иқтисодиву техникии худ истеҳсолкунанда бошем на воридкунандаи моҳои пастсифат. Дар ин маврид Пешвои миллат дар Паёми худ  ки аввали  соли 2018 ба нашр расидааст чунин гуфтаанд:  «Таъмин намудани аҳолӣ бо маҳсулоти хушсифат, ки шарти асосии солимии мардум мебошад, яке аз масъалаҳои муҳим ба ҳисоб меравад.

Вале ҳолатҳои аз ҷониби соҳибкорону тоҷирон бо ҳар роҳу васила ба бозори истеъмолии кишвар ворид намудани маҳсулоти пастсифат ба назар мерасанд, ки ба саломатии шаҳрвандон зараровар аст. Ба Ҳукумати мамлакат супориш дода мешавад, ки барои мукаммал гардонидани низоми идораи давлатии санитариву фитосанитарӣ, стандартизатсия, сертификатсия ва назорати байторӣ тағйироти сохтории заруриро амалӣ намояд.

Ҷиҳати пешгирии воридоти молу маҳсулоти пастсифат ва ғайристандартӣ мақомоти ваколатдорро зарур аст, ки доир ба риояи ҳатмии Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳимояи ҳуқуқи истеъмолкунандагон» чораҳои таъхирнопазир андешанд ва дар ин самт Барномаи бехатарии маҳсулоти озуқавориро таҳия ва амалӣ намоянд.” Аммо оё мо инро дар амал татбиқ кардем. Ҳанӯз на.

         Хурофот аст, ки мо бе зебоии сурати халқи худ фахр намекунем, халқи мо халқи зеботарини олам аст, хурофот аст, ки мо сирати худро тараққиву такомул намедиҳем. Асри бистуяк аст, аммо ҳанӯз мо санги хурофоту ҷаҳолатро аз сари роҳи илм омӯхтану пеш рафтан дур накардаем. Мо бояд либоси милли худро фарҳанги миллии худро тараққи диҳем, чунонки ҳамеша дар тараққӣ буд, шарт нест, ки мо либоси асри ду ё серро дар асри бистуяк ба бар кунем , ҳр инсон бояд дар замони худ зиндагӣ кунад агар тавонад ба пеш равад на ин ки дар гузашта зиндагӣ кунад. Мо бояд либосҳои миллии худро либосҳои муосирро мувофиқи ҳоли худ ба бар кунем. Ҳар халқи олам либоси милливу қадимии худро дорад, онро бояд эҳтиром кард пос дошт, аммо ин маънои онро надорад, ки бо либоси қадимӣ  ва ақлу идроки асри яку ду дар асри бистуяк зиндагӣ кунем. Либосҳои миллиро бояд гиромӣ дорем, нигаҳ дорем тараққиёту навоварӣ бар он илқо бикунем.

  Мо бояд  дар роҳи фарҳанги маданият ва одату суннату адаби миллӣ ватараққиёти илму техникаи пешқадаму муосир бошем. Зиндагии мутараққӣ дошта бошем бо адабу фарҳанги милли худ, фарҳанги милли худро пос дорем фарҳанги дигар халқҳоро омӯзему эҳтиром кунем. Бояд тараққиётро аз ҳар гӯшаву канори олам ба кишвари худ биёварем ва фарҳангу адаб ва маданияти милли худро ба ҷаҳон муаррифӣ кунем. Фарҳанги милли худро помол кардану бегонапарастӣ кардан тараққиёту тамаддун нест забону адабиёт таърих ҳунарҳои миллии халқи худро омӯхтан дар олам намояндагӣ аз ин фарҳангу адабу маданият кардан, оламиёнро дар шҳахси муадлдаби худ водорк ардан ба эҳтиром овардан ба ин фарҳанг, ва тараққиёти техникиву илмиро аз оламиён омӯхтаву ҳамқадами замон ва ҳатто пешқадамтар аз замон будан тараққиёт аст. Олими нобиғае гуфтааст “Дар гузашта зистан шуморо ба надидани имрӯз ва нарасидан ба фардо мерасонад”.  Яъне фақат ифтихор ба гузашта кардану ибтикоре барои пеш рафтан надоштан боиси он мешавад ки имрӯз коре накунем ва ба фардо ҳам бо дасти тиҳӣ биравем. Гузаштаро омӯхтану пос доштан, имрӯз соҳиби тараққимёту тамаддун шудан ва ба фардо ватанро ободу озод ва миллатро мутараққиву  пешқадам бурдан ҳадафи аксари суханони пурҳикматуи Пешвои муаззами миллат Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аст. Мо бояд ин суханони илмиву судманд ва барномаву дастур ва паёмҳои фардосозу хушбахтиофарини Пешвои миллатро дар амали хеш  татбиқ намоем.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>